عمارت ولنديز « 1 » است كه بالفعل بارانداز گمرك‌خانهء بندرعباس است ، و كرياس قلعه كه به عمارت ولنديز معروف است محلى است كه مباشرين گمرك‌خانه مىنشينند و حمولات تجارتى را عشور مىنمايند . ذكر مجملى از وضع عمارت ولنديز و بعضى از محالات بندرعباس اولا قلعه از سنگ سياه و گچ مشتمل بر پنج برج ساخته شده در كمال استحكام . چهار برج آن در چهار گوشه و يك برج ديگر در وسط مقابل عمارت واقع است كه در بعضى از آن بروج ديده شد كه توپهاى مفرغى « 2 » بدون ارّابه افتاده است كه از توپ كل طهران قدرى كوچكتر است . و فضاى آن قلعه سيصد ذرع در سيصد ذرع مىباشد و عمارتى كه در سر درب آنجا واقع است عمارتى است كه تخمينا در چهار صد سال قبل ولنديزها ساخته‌اند . در يك طرف شرقى قلعه طول عمارت است . الحق تفصيل اين عمارت را [ 17 ] نمىتوان نگارش داد مگر آنكه معاينه ديده شود . اهالى بندر مباركهء عباسى متديّن به اديان مختلفه مىباشند . بعضى اهل تسنّن و جماعتى از هندويان ملتانى و زمره‌اى از اعراب و معدودى شيعهء اثنى عشرى و از اهالى حيدرآباد هندوستان و از مردهء خاص جناب آقا خان محلاتى و مردم بسيار مقدّس و متديّن و ظاهر الصّلاح ، غالب ايّام در مساجد و تكايا به عبادت و تعزيه‌دارى اشتغال دارند و دعا به وجود اقدس اعليحضرت شاهنشاه ايران روحى و ارواح العالمين فداه مىنمايند . محقّقا نصف اهالى بندرعباس غلام و كنيز سياه آزاد هستند . غالب تجّار معتبر آنجا زوجهء سياه دارند . زن سفيد آنجا به واسطهء گرمى هوا متعفّن و گنديده مىشود . صاحبان عيال بايد وقت مجامعت احتياط گرمى هوا را بكنند . اگر هنگام حمل نسوانشان در چلهء تابستان اتفاق بيفتد جنين در رحم زن فاسد و سقط مىشود . چون زنهاى سياه طاقت گرما دارند از اين جهت است كه بيشتر مردم زوجهء سياه مىگيرند و به همان اكتفا مىنمايند . حكايتى است زايد الوصف عجيب .

--> ( 1 ) . ( - هلند ) ( 2 ) . اصل : مفرقى